Vaka Çalışması · · 3 dk
Şema terapisinde vaka formülasyonu: örüntüden mod haritasına
Şema, mod ve başa çıkma biçimini ayıran bir formülasyon rehberi: kurgusal seans kesiti, alternatif açıklamalar ve süpervizyonda çalışılacak sorular.
Yazar: SüpervizAI · Güncelleme: 2026-10-05
Şema terapisinde formülasyon, danışanın yaşam öyküsüne bir şema etiketi yapıştırmaktan daha fazlasıdır. Tekrarlayan anlamı, o andaki duygusal durumu ve korunma biçimini birbirine bağlayan bir çalışma haritası kurarsın. Haritanın değeri kaç kavram içerdiğinde değil, bir seans anını daha anlaşılır kılıp yeni bilgiye açık kalmasındadır. Bu rehber, şema terapisi eğitimi alan psikoterapistlerin vaka düşünmesine yöneliktir.
Şema, mod ve başa çıkma: aynı bilgi değil
ISST’nin model açıklamasında şemalar, başa çıkma biçimleri ve modlar ayrı kavramlardır. Şema daha kalıcı bir anlam örüntüsünü; mod belirli bir andaki durumu anlamak için kullanılır. Formülasyonda bu düzeyleri ayırmak, aynı danışanın farklı zamanlarda farklı tepkiler vermesini düşünmeyi kolaylaştırır.
Notunda önce olayı yaz: Ne oldu, danışan bunu nasıl anlamlandırdı, hangi duyguyu bildirdi ve ardından ne yaptı? Kavramı olayın yerine koyma. “Kopuk Korungan devredeydi” tek başına, görüşmede ne yaşandığını başka bir terapiste anlatmaz.
Kurgusal seans kesiti: eleştiri sonrası geri çekilme
Kurgusal bir danışan, yöneticisinin raporunda düzeltme istemesinden sonra “Zaten yetersiz olduğumu düşünüyor” dediğini anlatıyor. Ardından iş arkadaşlarının mesajlarına yanıt vermemiş. Seans içinde bu olay konuşulurken önce üzgün olduğunu söylüyor, sonra anlatımını çok teknik ve kısa hale getiriyor.
İlk çalışma haritası şöyle olabilir: Tetikleyici, rapora düzeltme istenmesi. Kişisel anlam, yetersiz görülme beklentisi. Bildirilen duygu, üzüntü. Sonraki davranış, iletişimden çekilme. Seanstaki değişim ise duygunun konuşulduğu sırada anlatımın daralması. Bu iki bağlamı hemen aynı mod olarak kabul etmek yerine ilişkilerini öğrenmek gerekir.
Haritaya koruyucu işlevi ve bedeli ekle
Geri çekilme danışanı o anda hangi deneyimden uzaklaştırıyor olabilir? Utanç, çatışma, açıklama yapma zorunluluğu veya yeni bir eleştiri ihtimali farklı çalışma soruları üretir. Hangi olasılığın anlamlı olduğuna danışanın yaşantısı ve yeni bilgilerle bakılır.
Kısa vadeli etkiyle uzun vadeli sonucu ayrı tut. Kurgusal örnekte yanıt vermemek o günkü yükü azaltmış olabilir; sonrasında iş ilişkileri belirsizleşmiş olabilir. İki sonucu danışana sormadan gerçekleşmiş gibi yazma. Aynı davranışın gerçek iş yükü veya yorgunlukla da ilişkili olabileceğini açık tut.
Gelişimsel öyküyü bugünkü gözlemden ayır
Bir yetişkin davranışından belirli bir çocukluk yaşantısı çıkaramazsın. Öyküye ilişkin bilgi varsa kimin bildirdiğini, ne kadar ayrıntılı konuşulduğunu ve bugünkü örüntüyle bağlantısının hangi düzeyde hipotez olduğunu yaz.
“Geçmişte eleştirilmiş, bu yüzden şimdi çekiliyor” gibi bir cümle hem aradaki süreçleri hem de farklı açıklamaları atlayabilir. Daha çalışılabilir not: “Danışan geçmişte eleştiri deneyimleri bildiriyor; bugünkü düzeltme talebini yetersiz görülme olarak yorumlamasıyla ilişkisini henüz araştırıyoruz.”
Süpervizyona taşınabilecek bir formülasyon notu
Anonim bağlam: […]. Somut tetikleyici: […]. Danışanın verdiği anlam: […]. Bildirilen duygu ve gözlenen değişim: […]. Olası korunma işlevi: […]. İlişkideki sonuç: […]. Alternatif açıklama: […]. Hipotezi değiştirebilecek bilgi: […].
Görüşme sorusu yalnızca “Hangi şema?” olmak zorunda değildir. “Duyguya yaklaştığımız anda benim soru sorma hızım bu etkileşime nasıl katılıyor?” gibi bir soru, terapistin de süreçteki yerini görünür kılar.
Teknik seçmeden önce formülasyonun işini kontrol et
Harita, danışanın kendi anlamıyla uyuşuyor mu? Bir kavramın açıklayamadığı örnek var mı? Sonraki görüşmede neyi anlamak istediğin belli mi? Bu sorulara yanıt veremiyorsan hemen deneyimsel bir teknik seçmek yerine haritadaki boşluğu çalış.
SüpervizAI’de tamamen kurgusal özeti kullanarak “Şema, mod ve davranış düzeylerini karıştırdığım yerleri göster; iki alternatif açıklama ve eksik bilgiyi belirt” diye sorabilirsin. Aracın mod adını bir kişilik tanısı gibi sunmadığını kontrol et. Tekniklerin uygulanması kendi eğitimin, değerlendirmen ve insan süpervizyonun içinde ele alınır.
Sık sorulan sorular
Şema formülasyonuna mod adlarıyla mı başlanır?
Önce yaşanan olayı, danışanın anlamını ve gözlenen tepkiyi yazmak daha açık bir zemin sağlar. Mod adı bu bilgiyi düzenleyen geçici bir hipotez olabilir; gözlemin yerine geçmez.
Bir davranış belirli bir şemayı kanıtlar mı?
Hayır. Aynı davranış farklı anlamlar, koşullar ve başa çıkma işlevleriyle ilişkili olabilir. Kişiye özgü değerlendirme ve alternatif açıklamalar gerekir.
Bu içerik SüpervizAI tarafından eğitim ve ürün bilgilendirmesi için hazırlanmıştır. Kurgusal örnekler klinik değerlendirme veya tedavi protokolü değildir. Klinik karar ve mesleki sorumluluk terapistte kalır.
Kaynaklar
Ürün açıklamaları SüpervizAI tarafından hazırlanmıştır. Kaynak gösterimi, bu kuruluşların SüpervizAI’yi onayladığı anlamına gelmez.